دراینکه ابن سینا مدتی را در زندان دیلمیان همدان (1)زندانی بوده است شکی نیست و در اینکه ایشان در منطقه فراهان زندانی بوده هم شکی وجود ندارد . اما در مکان این زندان   نظرات دوگانه وجود دارد عده ای از اهالی روستا های کودزر و دستجان براین عقیده اند که ابن سینا را در شهر دستقالان (2)که همین دستگان (دستجان )فعلی که از توابع همدان بوده ، بمدت 6ماه پس از مرگ شمس الدوله دیلمی زندانی کرده اند (3) اما اهالی فردقان (4) هم معتقدند که ابن سینا در این روستا زندانی بوده است براستی حقیقت مسئله چیست ؟ و کدام نظریه صحت و اعتبار دارد ؟

مختصری ازتاریخ و  زندگی سیاسی ابن سینا

 ابو علی سینا ،پزشک ،فیلسوف و علامه مشهور ایرانی در زمان حکومت سامانیان5 درروستای خور میثم  بخارا 6ودر خانواده ای شیعه مذهب به دنیا آمد. هم زمان حکومت دیگری در شرق ایران و در شهر غزنین افغانستان یکی از سپهسالاران ناراضی سامانی تأسیس شد به نام غزنویان 7به حاکمیت سلطان محمود غزنوی. شهرت ابن سینا به گوش سلطان محمود 8رسید سلطان محمود که تلاش می کرد دانشمندان و شاعران و ادیبان را دردربار خود جمع کند شخصی را در پی ابو علی فرستاد تا اورا به غزنه بیاورد از آنجا که ابوعلی دل خوشی از غزنویان نداشت به سمت گرگان فرار کرد و نزد سلطان قابوس رفت اما پس از چندی سلطان قابوس توسط لشکریانش در زندان کشته شد و ابن سینا مدتی به سمت ری رفت . پس از مرگ حاکم ری همسرش که سیده هم بود همه کاره ری شد و ابو علی را تحت حمایت خود گرفت .سلطان محمود به بهانه اینکه حجاج افغانی و اصفهانی در مسیر سفر خود به عربستان در ناحیه عراق عجم9 « منطقه عراق عجم شامل همدان تا اصفهان بود » مورد حمله راهزنان قرار می گیرند به ری لشکر کشی کرد ابن سینا با نزدیک شدن سپاه سلطان محمود از ری فرارکرد و به سمت همدان گریخت . حاکم همدان شمس الدوله دیلمی بود . نزدیکی ابوعلی به حاکم و همسرش باعث حسادت درباریان قرارگرفت تا اینکه او را دستگیر و زندانی کردند پس از آنکه شمس الدوله بیمار شد ابن سینا او را معالجه کرد واز زندان آزاد شد و مقام وزارت را در دست گرفت و این عامل با عث حسادت دوباره درباریان شد پس از مرگ شمس الدوله ابن سینارا که در منزل یکی از دوستانش پنهان شده بود دستگیر کردند و در قلعه ای بین همدان و اصفهان زندانی کردند . نام آن قلعه در کتابهای قدیم « فردجان »،«مزدجان »،«مزدوان » ثبت شده است.

 اخیرا" کتابی تحت عنوان « زندانی قلعه مزلقان » از نویسنده محترم آقای محمد شعبانی که این مولف محترم علیرغم مستندات  و کتابهای مختلف از جمله مقالات هزاره ابن سینا بازهم ایشان فردقان را با مزلقان 10اشتباه گرفته و معتقد است که اصلا" قلعه فردقان همان مزلقان است که این اشتباهی بسیار فاحش و تاریخی است و انتظار نمی رود که در یک استان و در مناطقی همجوارهم چنین خطا های فاحشی وجود داشته باشد .

بر خی مستندات تاریخی بشرح ذیل ارایه می گردد تا حقیقت مسئله روشن شود :

یاقوت حموی جغرافیدان قرن هفتم در معجم البلدان نوشته است :« فردجان از قلعه های نواحی همدان است در سمت «جرا » وآن را «براهان11 » هم گویند .»

در کتاب اخبارالبلدان12 ابن فقیه همدانی جغرافی دان قرن سوم آورده است :« در ناحیه فراهان دهی است که به آن فردجان می گویند.»

با کنار هم گذاشتن مطالب کتابهای معجم البلدان ،اخبارالبلدان و تاریخ مفصل همدان صابری همدانی به طور دقیق باموقعیت فردقان امروز منطبق است .

اما مسئله اختلاف بین محل  زندان ابن سینا که ایا شهر دستقالان بوده یا فردقان باید عرض کنم که شاید ابن سینا در مسیر  زندان فردقان  شبی را هم در روستای دستجان بیتوته کرده است و براساس مستندات تاریخی شهری بنام دستقالان وجود نداشته است .

پاورقی ها

1-از دولتهای باز مانده از حکومت مقتدر دیلمیان بود  موسسین سلسله دیلمیان سه برادر متحد  از فرزندان بویه ماهیگیر ،بنامهای احمد ، حسن و علی بودند که توانستند پس ار حدود 6قرن اولین دولت کاملا" مستقل ایرانی را بوجود آورند و ایرانیان را از تحت سلطه بنی عباس خارج کنند و حتی خلیفه بغداد را هم پیرو خود و شیعه نمایند و خلیفه بغدادرا هم مطیع خود سازند

2-گفته میشود که دستجان امروزی شهری قدیمی بوده است بنام دستقالان که از نظر تاریخی صحت ندارد . اولین بار شهر دستقالان و زندانی شدن ابن سینا در این شهر  را از مرحوم پدرم ماشا ا...خان شنیدم

3- در سال 394 ابوعلی به خدمت شمس الدوله در آمد ، شمس الدوله که از بیماری قولنج رنج میبرد و پزشکان بیماری ‏وی را تشخیص نمیدادند توسط ابوعلی بهبود یافت  و سمت طبیب مخصوص امیر را گرفت و بعد از چند ماه به سمت ‏وزارت شمس الدوله منصوب گشت .‏

در طی سالهایی که در همدان گذرانید نوشتن کتاب قانون در سال  398 به پایان رسید  او در این دوران تعداد قابل ‏توجهی کتاب و رساله نوشت  . روز ها را صرف تدریس و طبابت در بیمارستان و رسیدگی به امور سیاست میکرد و ‏شب ها را صرف تحریر و تالیف کتاب و بعضا بحث و شب نشینی با اندیشمندان همدان میکرد .‏

در چهارمین سال وزارت قانونی برای کم کردن جیره غلامان و سپاهیان تدوین کرد که سبب شد سپاهیان علیه وی ‏شورش کنند . شمس الدوله برای راضی کردن سپاهیان ابوعلی را به خانه شخصی  به نام شیخ سعید ابن دخدوک  ‏تبعید کرد و فرمان او را جلوی چشم سپاهیان سوزاند . در دوران تبعید بود که ابوعلی کتاب شفا در مورد فلسفه و ‏نکات مثبت نظریات ارسطو نوشت ‏

بعد از مدتی بیماری امیر وخیم شد و ابوعلی را نزد وی آوردند  و بوعلی  سمت وزارت خود را از سر گرفت . در ‏همین ایام نامه ای از ابو ریحان بیرونی دریافت کرد که حاوی ده سوال بود که جواب آنها را در رساله ای به نام ‏الاجویه عن مسائل ابوریحان بیرونی نوشت ‏

بعد از مرگ شمس الدوله ابوعلی سینا با علاء الدوله دائی شمس الدوله که حاکم اصفهان بود مکاتبه کرد و خواستار ‏حضور در دربار وی شد که بعد از باخبر شدن سماء  الدوله جانشین شمس الدوله ، به جرم خیانت او را در زندان دژ ‏فرد جان در ناحیه فرهان زندانی کرد . ابوعلی کار نوشتن را در زندان نیز ادامه داد  در سال 402  علاء الدوله به ‏همدان حمله کرد ولی موفق به گرفتن دژ فرد جان نشد  . بعد از آن  سماء  الدوله ابن سینا را مورد عفو قرار داد و ‏او را به همدان باز گرداند . ولی بوعلی ماندن در همان را صلاح ندانست  و از همدان گریخت و راه اصفهان را در ‏پیش گرفت ‏

4-فردقان روستایی باستانی در 10کیلومتری شمال بخش خنجین در شهرستان فراهان در استان مرکزی که در تاریخ قم این روستا را هم مزدجان و هم فردقان قید کرده اند. قدیمی ترین اتشکده را داشته و این روستا ذیل رستاق کوزدر و صفحه 141اورده شده است

5-سامانیان  دولتی فارس زبان که امیر اسماعیل سامانی آنرا تاسیس کرد و پایتخت این دولت در شهر بخارا بود این دولت وزرایی کاردان چون جیهانی و بلعمی را داشتند واین سینا در دربار امیر نوح سامانی خدمت می کرد و به طبابت مشغول بود و گفته می شود که ابن سینا کتابخانه بزرگ سامانین را به آتش کشید است

6- بخارا شهری قدیمی که وامدار مدنیت یونانی بود و در خراسان بزرگ و امروزه در قلمرو ازبکستان است  . دولت سلوکیان که از جانشینان سلو کوس سردار نامی  اسکندر مقدونی بودند پس از شکست از اشکانیان دولتی را در شرق ایران بمدت 80 سال تشکیل دادند که به عنوان دولت باختر و یا باکتریا شناخته میشود  .

7-غزنویان این دولت در شهر غزنین افغانستان توسط البکین پدر مادری سلطان محمود و البتکین پدر محمود  تاسیس شد که از سپهسالاران ترک زبان ماوراء النهر وجنوب  سیبری بودند و معروفترین سلطان این سلسله همین سلطان محمود است که تحت عنوان جهاد با کفار  معابد هندوستان را غارت می کرد . حسنک نیشابوری وزیر شیعه مذهب این سلسله بود که پس از سلطان محمود در خدمت پسرش سلطان محمد بود و با غلبه سلطان مسعود بر برادر حسنک را بردار کردند (مراجعه به تاریخ بیهقی )

8-محمود غزنوی فردی بغایت متعصب وسنی مذهب بود ولی به تبعیت از سامانیان زبان فارسی را در دربار خود تقویت می کرد و فردوسی طوسی شاهنامه را  در زمان وی به نگارش در اورد .

9- عراق عجم همن منطق ماد بزرگ و گوچک است که شامل اذریایجان همدان استان مرکزی ،اصفهان ، کرمانشاه و لرستان را شامل می شده است و یونانیان به آن مدیا  یا معبر می گفتند فراهان ما در این منطقه واقع شده است

10 –مزلقان روستایی قدیمی است در شهرستان ساوه و در مجاورت رودخانه قره چای که یکی از مراکز عمده مزدکیان  در استان مرکزی بوده است این منطقه را مزلقان چای(رودخانه) هم می گویند.

11-براهان یا پرهان همان نام قدیمی و فارسی فراهان است قبل از اینکه معرب شده باشد . من اولین بار این نام را در روستای  فرک و از خانمی شنیدم که تاتی زبان بود که به جای فراهان پرهان می گفت

12- کتاب اخبار البلاد مولف ابن فقیه همدانی مورخ و جغرافیدان قرن سوم .در صفحه 245 

پژوهشگر  : ابراهیم گودرزی فراهانی

منبع:خنجین نیوز